Ανθρωποποίηση του περιβάλλοντος, απανθρωποποίηση της κοινωνίας

της Χρυσάνθης Καϊλάρη

Επιμέλεια: Βασιλική Λάζου

Με την εμφάνιση του SARS-CoV-2 και την πανδημία που αυτός πυροδότησε, αρκετοί ήταν όσοι αναζήτησαν στην Ιστορία απαντήσεις για το πώς δημιουργήθηκε, πώς ξεκίνησε – και κυρίως – ποιος ευθύνεται. Η αναζήτηση αυτή έφερε στο προσκήνιο την Ισπανική Γρίπη που εμφανίστηκε το 1918 και «φεύγοντας» πήρε μαζί της 50-100 εκατομμύρια ανθρώπους. Οι αριθμοί δεν μπορούν να είναι ακριβείς, αλλά η δημογραφική καταστροφή που προκλήθηκε είναι συγκρίσιμη με τους 2 παγκόσμιους πολέμους, ενδεχομένως και αθροιστικά. Βάλαμε εισαγωγικά, γιατί αν και η πανδημία τελείωσε, ο ιός που την προκάλεσε δεν έφυγε ποτέ, απλά μεταλλάχθηκε. Η Ισπανική γρίπη θεωρείται «μητέρα όλων των πανδημιών», καθώς τα μεγάλα επιδημικά και πανδημικά ξεσπάσματα (Ασιατική γρίπη 1957, γρίπη του Χονγκ-Κονγκ 1968, γρίπη των χοίρων 2009) έχουν κληρονομήσει τη μερίδα του λέοντος των γονιδίων τους από την γρίπη του 1918.

                Οι ιοί έχουν την ικανότητα να μεταλλάσσονται συχνότατα, να ανταλλάσσουν γονιδιακά στελέχη και ιδιότητες μεταξύ τους, προκαλώντας άλλοτε μεγαλύτερα και άλλοτε μικρότερα ξεσπάσματα. Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι ιός που προκάλεσε την Ισπανική Γρίπη προέρχεται πιθανότατα από τα πτηνά. Σύμφωνα με την επιστημονική δημοσιογράφο Laura Spinney «τα άγρια υδρόβια πτηνά θεωρούνται φυσική δεξαμενή της γρίπης τύπου Α από την δεκαετία του 1970». Όταν ένα παθογόνο που υπάρχει στα ζώα μεταδίδεται στον άνθρωπο, το παθογόνο αυτό ονομάζεται ζωονόσος. Στις περισσότερες περιπτώσεις τέτοιου είδους παθογόνα δεν καταφέρνουν να μεταδοθούν περαιτέρω. Το πρόβλημα των ιών με ζωονοσογόνο δυναμικό είναι ότι ακόμα και αν όλος ο ανθρώπινος πληθυσμός εμβολιαστεί, αυτοί θα συνεχίσουν να ζουν στα ζώα, με αποτέλεσμα μελλοντικές μολύνσεις. Τα πτηνά και οι νυχτερίδες είναι οι βασικοί ύποπτοι σε περιπτώσεις όπως η σημερινή, καθώς αποτελούν βασικούς φορείς ιών με ζωονοσογόνο δυναμικό, χωρίς τα ίδια να αρρωσταίνουν.

                Στην περίπτωση του SARS-CoV-2, κυριότερος ύποπτος για την προέλευσή του είναι οι νυχτερίδες, χωρίς να έχει επιβεβαιωθεί ακόμη εάν υπήρξε ως ενδιάμεσος ξενιστής ο παγκολίνος. Τα περισσότερα είδη κορωνοϊών που συναντώνται στα θηλαστικά είναι εξελικτικά συνδεδεμένα με προγονικούς κορωνοϊούς νυχτερίδων. Οι αποικίες τους συχνά φιλοξενούν περισσότερα από ένα είδη, με την συγκατοίκηση αυτή να διευκολύνει την μετάδοση ιών μεταξύ των ειδών. Επιστημονικές μελέτες της τελευταίας δεκαετίας αναγνωρίζουν τις νυχτερίδες ως σημαντικές δεξαμενές πηγές νέων ιών. Πριν από το ξέσπασμα της πανδημίας Covid-19, τέτοιοι ιοί οδηγούσαν κατά καιρούς σε ξεσπάσματα και επιδημικά επεισόδια με αρκετούς νεκρούς. Οι κορωνοϊοί άρχισαν να απασχολούν περισσότερο μετά την εμφάνιση του SARS, το 2002 στην Κίνα, ο οποίος εξαπλώθηκε σε 29 χώρες και προκάλεσε 800 θανάτους.

                Οι περισσότερες επιστημονικές μελέτες για τους ιούς που πηγάζουν από νυχτερίδες προέρχονται από την περιοχή της Ασίας και ειδικότερα της Νοτιοανατολικής Ασίας, η οποία θεωρείται κομβικό σημείο του πλανήτη για την εμφάνιση τέτοιων ιών. Η μεγαλύτερη αυτή πιθανότητα εμφάνισης και εξάπλωσης παθογόνων οργανισμών μεταξύ ζώων και ανθρώπων σε αυτήν την περιοχή της γης δεν είναι καθόλου τυχαία. Οφείλεται στον ταχύτατα αυξανόμενο ανθρώπινο πληθυσμό και στην «ανθρωποποίηση» του περιβάλλοντος, που έχει αλλοιώσει το οικοσύστημα. Καθώς μέχρι τώρα δεν υπάρχουν επιβεβαιωμένες αναφορές για εμφάνιση ασθένειας από την άμεση κατανάλωση νυχτερίδας, πιθανότερη θεωρείται η διασπορά των ιών αυτών εξαιτίας της καταστροφής του περιβάλλοντος. Πιο συγκεκριμένα, ενώ θα περιμέναμε ότι η αποδάσωση και η ανθρωποποίηση του περιβάλλοντος οδηγεί στην εξάλειψη κάποιων ειδών νυχτερίδων, αντιθέτως οδηγεί στην μεγαλύτερη ποικιλία τους. Ουσιαστικά, τα ανθρωποποιημένα περιβάλλοντα προσφέρουν στις νυχτερίδες περισσότερες ευκαιρίες, από όσες τους προσφέρουν τα αυστηρά επιλεκτικά οικοσυστήματα με τους περιορισμούς και τις οικολογικές απαιτήσεις τους. Εφόσον το ανθρωποποιημένο περιβάλλον εμφανίζει μεγαλύτερη βιοποικιλότητα από όση επιτρέπει η ίδια η φύση, αυξάνεται και ο κίνδυνος μετάδοσης ιών από ένα είδος σε ένα άλλο, τα οποία υπό φυσιολογικές συνθήκες δεν θα έρχονταν ποτέ σε επαφή.

Η πρόσφατη αύξηση της αποδάσωσης στην Νοτιοανατολική Ασία την καθιστά το κέντρο των επιδημιών τέτοιου είδους κορωνοϊών. Η Νοτιοανατολική Ασία είναι η περιοχή που υπέστη τη μεγαλύτερη αποδάσωση, με την απώλεια του 30% της επιφάνειας των δασών τα τελευταία 40 χρόνια. Τέτοιες είναι οι τάσεις σε χώρες όπως η Ταϊλάνδη, η Καμπότζη, το Βιετνάμ και η Ινδονησία. Η εμφάνιση μιας μολυσματικής νόσου είναι μια τυχαία διαδικασία και ως τέτοια δεν μπορεί να προβλεφθεί. Οι πιθανότητες, όμως, ένα μικρό ξέσπασμα να καταστεί πανδημικό αυξάνονται εξαιτίας του ανθρωπίνου τρόπου ζωής. Η άκρατη αστικοποίηση οδηγεί στην γειτνίαση με διάφορα ήδη νυχτερίδας, των οποίων η ζωή είναι συμβατή με το μωσαϊκό οικοσυστημάτων που τους παρέχει ο άνθρωπος. Τα σπίτια και οι αχυρώνες προσφέρουν στέγη και καταφύγιο στις νυχτερίδες, ενώ τα κτηνοτροφικά ζώα τους κατάλληλους ενδιάμεσους κρίκους, σε μία αλυσίδα που όσο περνάει ο καιρός σφίγγει γύρω από τον λαιμό μας.

                Όπως τόνιζε η Spinney το 2017, «το πόσοι θα πεθάνουν από μια μελλοντική πανδημία θα εξαρτηθεί από τον κόσμο μέσα στον οποίο αυτή θα γεννηθεί και θα εξαπλωθεί. Ο ιός είναι δημοκρατικός, αλλά ο κόσμος μέσα στον οποίο εξελίσσεται όχι». Οι μεγαλουπόλεις με την τεράστια πυκνότητα πληθυσμού, τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης, τις ελλείψεις σε μεγάλους πληθυσμούς λόγω φτώχειας, το ανύπαρκτο σύστημα δημόσιας υγείας και τις ελλιπείς κοινωνικές πολιτικές δίνουν πολλές πιθανότητες για ένα τυχαίο γεγονός να εξελιχθεί σε μοιραίο. Όπως ακριβώς ένας ιός μπορεί να επιταχύνει και να επιδεινώσει προϋπάρχοντα προβλήματα υγείας, το ίδιο κάνει και μία πανδημία με τα προϋπάρχοντα πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα. Οι δεσμοί ανάμεσα στην κοινωνική και πολιτική υγεία και την περιβαλλοντική υγεία ήταν πάντα υπαρκτοί, όσο και αν οι άνθρωποι επέλεγαν να εστιάσουν στους δείκτες ανάπτυξης. Πίσω από κάθε κοινωνική, οικονομική, πολιτική, περιβαλλοντική κρίση πρέπει να αναζητείται η μεγάλη εικόνα, ώστε να έρθουν στην επιφάνεια οι συνδέσεις και να γίνονται προβλέψεις για τα ενδεχόμενα. Για να μην καταδικαστεί η ανθρωπότητα να «σφουγγαρίζει την πλημμύρα».

Αναφορές

Shah, S. (2016, 7 29). How foreclosed homes and used tires can threaten public health in the age of Zika. Ανάκτηση από https://www.washingtonpost.com/posteverything/wp/2016/07/29/how-foreclosed-homes-and-used-tires-can-affect-public-health-in-the-age-of-zika/

Advertisement

Spinney, L. (2017). Pale Rider: The Spanish Flu of 1918 and How It Changed The World. PublicAffairs.

Si, Y., T. Wang, A. K. Skidmore, W. F. De Boer, L. Li, and H. H. T. Prins. 2010.

 Environmental factors influencing the spread of the highly pathogenic avian

influenza H5N1 virus in wild birds in Europe. Ecology and Society 15(3): 26. [online] URL: http://www.ecologyandsociety.org/vol15/iss3/art26/

Aneta Afelt, Christian Devaux, Jordi Serra-Cobo, Roger Frutos (2018). Bats, Bat-Borne

Viruses, and Environmental Changes. Στο H. Mikkola, Bats (σ. Κεφάλαιο 8ο).

IntechOpen .

Lipman, R. (2015). ZOONOTIC DISEASES: USING ENVIRONMENTAL LAW TO

REDUCE THE ODDS OF A FUTURE EPIDEMIC. Virginia Environmental Law

Journal, 33(1), 153-171. Retrieved April 21, 2020, from www.jstor.org/stable/24789372

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Next Post

Γιατρέ, πατσίσαμε με το χειροκρότημα;

του Θεόκριτου Αργυριάδη* Μέρα με τη μέρα φτάνουμε στο τέλος αυτής της πρωτοφανούς κρίσης και πανδημίας, ένα ένα αίρονται τα μέτρα και μια νέα, ιδιότυπη «κανονικότητα» ανοίγεται μπροστά μας. Αν κάτι μάθαμε σίγουρα, κλεισμένοι στα σπίτια, βλέποντας ολημερίς ειδήσεις, είναι η σημασία και η εκτίμηση της ανθρώπινης ζωής. Σε αυτό, […]

Κάνε εγγραφή