Το αλφάβητο της ανάκαμψης

Βασίλης Ψαρράς
Πηγή: The New York Times

 Έχουν ήδη περάσει 6 μήνες από το ναδίρ, στο οποίο βρέθηκε η παγκόσμια οικονομία τα μέσα του Μαρτίου και μόλις αφήσαμε πίσω μας το χειρότερο Σεπτέμβρη της τελευταίας δεκαετίας. Ο Σεπτέμβρης αποτελεί παραδοσιακά για το χρηματιστήριο έναν από τους καθοριστικότερους μήνες, μην ξεχνάμε άλλωστε πως τα πρώτα σημάδια της Μεγάλης Ύφεσης φάνηκαν το Σεπτέμβριο του 2007 κι αντίστοιχα η Lehman Brothers κατέρρευσε το Σεπτέμβριο του 2008, 6 μήνες μετά την κήρυξη στάσης πληρωμών της Fannie Mae & Freddie Marc. Νομίζω ότι οι εβδομάδες που έπονται θα δώσουν μια πιο ξεκάθαρη εικόνα για το πού θα βρεθεί η διεθνής οικονομία τα επόμενα χρόνια και είναι σκόπιμο να συζητήσουμε όλα αυτά τα πιθανά σχήματα ανάκαμψης της οικονομίας, τα οποία είμαι σίγουρος ότι όλοι έχουμε ακούσει.

 Η ανάκαμψη που επιθυμεί κάθε χώρα πρέπει να είναι άμεση και γρήγορα να επαναφέρει την οικονομία στην προ κρίσης κατάστασή της. Συνήθως, η συγκεκριμένη γρήγορη ανάκαμψη συναντάται ως σχήμα V, όπου γρήγορα φτάνουμε στο ναδίρ κι ακολούθως γρήγορα, συνήθως μέσα σ’ ένα χρόνο, επιτυγχάνουμε να επιστρέψουμε στα προ κρίσης επίπεδα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ανάκαμψης V αποτελούν οι δείκτες Nasdaq και SP500, οι οποίοι κατάφεραν μέσα σε λίγους μήνες να ανακάμψουν πλήρως και να φθάσουν ακόμα και σε νέα ιστορικά υψηλά επίπεδα.

 Αντίστοιχα, το επίπεδο λιανικών πωλήσεων φαίνεται να έχει ανακάμψει ήδη και υπάρχουν ορισμένοι αναλυτές, οι οποίοι θεωρούν πως αν συνεχισθούν τα μέτρα νομισματικής και δημοσιονομικής ενίσχυσης και υπάρξει αποτελεσματικότερη διεθνής συνεργασία για την αντιμετώπιση της υγειονομικής κρίσης τότε μπορούν οι απώλειες του 2020 στο εθνικό προϊόν να καλυφθούν πλήρως ακόμα και μέσα στο 2021.

 Οι επίσημες προβλέψεις βέβαια της πλειονότητας των διεθνών οργανισμών δείχνουν ότι είναι πιθανότερο να βρεθούμε στα προ κρίσης επίπεδα στα τέλη του 2022. Στην περίπτωση αυτήν έχουμε μία πιο αργή ανάκαμψη που διαρκεί περίπου δύο με τρία χρόνια και συνήθως θυμίζει σχήμα U. Η οικονομία βρίσκεται για περισσότερα τρίμηνα στο κατώτερο σημείο και η ανάκαμψή της είναι πιο αργή σε σχέση με την πρώτη περίπτωση V. Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 αποτελεί παράδειγμα της πιο πρόσφατης ανάκαμψης σε σχήμα U, όπου η διεθνής οικονομία μπήκε σε τροχιά ανάπτυξης στα μέσα του 2009 εξαιτίας κυρίως της επιβραδυμένης αντίδρασης των οικονομικών αρχών.

 Αν κοιτάξει κανείς τη σύγκριση της σημερινής κρίσης με τη Μεγάλη Ύφεση του 2008 και τη Μεγάλη Κρίση του 1929 είναι φανερό πως η αντίδραση των οικονομικών αρχών ήταν πολύ πιο άμεση και πολύ πιο στοχευμένη. Μέσα στην τριετία 2016-2018 η ΕΚΤ αγόρασε μέσω της ποσοτικής χαλάρωσης περιουσιακά στοιχεία αξίας €2,4τρις ενώ σήμερα έχει ήδη δεσμευθεί ότι θα αγοράσει μέχρι την άνοιξη του 2021, μέσω του έκτακτου προγράμματος PEPP, περιουσιακά στοιχεία συνολικής αξίας €1,35τρις.

 Παρόλο που το σοκ που υπέστη η οικονομία σήμερα είναι πολύ μεγαλύτερο από τις δύο προηγούμενες μεγάλες κρίσεις η βιομηχανική παραγωγή έχει καταφέρει να ανακάμψει πολύ ταχύτερα σε σχέση με το 2008 και το 1929 χάρις τις πολύ αποφασιστικές λύσεις των κυβερνήσεων διεθνώς. Ωστόσο, το μεγάλο ερώτημα της συγκεκριμένης περίπτωσης ανάκαμψης είναι αν μπορεί να παραμείνει διατηρήσιμη;   

 Βλέποντας σήμερα την αποτυχία των αμερικανικών αρχών να συμφωνήσουν σ’ ένα κοινό πακέτο διάσωσης και της απροθυμίας των ευρωπαϊκών αρχών να δεσμευθούν την υλοποίηση επεκτατικών δημοσιονομικών πολιτικών, είναι πολύ πιθανόν παρά την επιτυχία των πρώτων 6 μηνών να βρεθούμε ξανά σε νέο ναδίρ. Η ανάκαμψη της οικονομίας τότε θα θυμίζει σχήμα W, και θα οφείλεται κυρίως στην αδράνεια των δημοσιονομικών αρχών και φυσικά σ’ ένα δεύτερο κύμα της πανδημίας. Είναι η αλήθεια, ότι και στην ισπανική γρίπη είχαμε μια δεύτερη έξαρση μετά την εμφάνιση της νόσου το 1918, η οποία υπήρξε και πιο θανατηφόρος αλλά και κατά τη διάρκεια της θητείας Roosevelt τη δεκαετία του ‘30 ακολουθήθηκαν μέτρα λιτότητας που οδήγησαν την αμερικανική οικονομία σε μια νέα-μικρότερη- ύφεση.

Advertisement

 Αναμφίβολα τόσο το υγειονομικό όσο και το οικονομικό σύστημα είναι πολύ πιο ανθεκτικό σε σχέση με το 1918 και το 1930 και πρέπει να παραδεχτούμε ότι έχουν υπάρξει εκτεταμένες προσπάθειες για τη δημιουργία εμβολίου και ότι το τραπεζικό σύστημα ήταν καλύτερα προετοιμασμένο να αντέξει την ύφεση. Βέβαια, σε μια χώρα όπως οι ΗΠΑ, οι οποίες έχουν το 20% των θανάτων λόγω Covid, ενώ τους αντιστοιχεί μόνο το 4% του παγκόσμιου πληθυσμού, όπου οι μεγάλες συστημικές τράπεζες παρουσίαζαν εκτεταμένα κέρδη στα μέσα καλοκαιριού ενώ η μαίνονταν η ύφεση, και ο δείκτης Nasdaq άγγιζε νέα ιστορικά υψηλά, ενώ η χώρα κυριολεκτικά καίγονταν από τον κοινωνικό αποκλεισμό των Αφρο-αμερικανών παρουσιάζεται ένα τεράστιο χάσμα Wall και Main Street.

 Στη συγκεκριμένη περίπτωση η ανάκαμψη παίρνει το σχήμα Κ, κατά το οποίο το χρηματιστήριο και οι κεφαλαιαγορές κυρίως ευνοούμενες από την εκτενή ρευστότητα συνεχίζουν συστηματικά να αναπτύσσονται ενώ αντίθετα η πραγματική οικονομία παραμένει σε υφεσιακή κατάσταση. Είναι η αλήθεια πως η απότομη ανάπτυξη που βίωσε το χρηματιστήριο το τελευταίο εξάμηνο βασίζονταν σε μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας, κάτι ιδιαίτερα αναμενόμενο αν αναλογιστεί κανείς ότι οι καταναλωτές πραγματοποιούσαν ηλεκτρονικές αγορές και ταυτόχρονα περνούσαν μέσα στην καραντίνα περισσότερο χρόνο στο διαδίκτυο. Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το χρηματιστήριο δεν είχε ποτέ μια ομόρροπη σχέση με την πραγματική οικονομία και τα τελευταία χρόνια μεγεθύνεται πολύ πιο ραγδαία από ότι μεγεθύνονται οι πραγματικοί μισθοί.

 Παρόλο που η άμεση σύνδεση οικονομίας και χρηματιστηρίου έχει χαθεί πάντοτε οι χρηματιστηριακές κρίσεις προβάλλουν εν γένει προβλήματα του οικονομικού μας συστήματος. Η κρίση χρέους που βίωσε η Ευρωζώνη το 2010 ήταν απόρροια της τραπεζικής κρίσης του 2008 και φυσικά οδήγησε την ελληνική οικονομία στην διαρκή κρίση που όλοι βιώνουμε. Η ελληνική κρίση του 2010 αποτελεί ένα παράδειγμα ανάκαμψης σε σχήμα L, όπου πλέον η επιστροφή στα προ κρίσης επίπεδα διαρκεί πέρα και των 5 χρόνων. Η ελληνική οικονομία ακόμα και σήμερα δεν έχει βρεθεί στα επίπεδα που ήταν το 2008 και υπάρχουν αναλυτές, οι οποίοι πιστεύουν ότι αυτή η κρίση ήταν τόσο βαθιά που μπορεί να οδηγήσει τη διεθνή οικονομία σε μια τέτοια κατάσταση.

 Προσωπικά θεωρώ πως μια ανάκαμψη σε σχήμα L είναι σχεδόν απίθανη, λόγω των  εκτεταμένων μέτρων που πήραν οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες τους τελευταίους μήνες. Πιο πιθανό σενάριο για τις αναπτυγμένες οικονομίες τουλάχιστον, πιστεύω ότι είναι η ανάκαμψη σε σχήμα τετραγωνικής ρίζας (√). Η επιστροφή στα προ κρίσης επίπεδα θα γίνει σχετικά γρήγορα, μέσα στην επόμενη διετία πιθανόν, όμως μετά από αυτή τη σχετικά γρήγορη ανάκαμψη η οικονομία θα επέλθει σε κατάσταση στάσιμης μεγέθυνσης. Η κατάσταση αυτή ονομάζεται «κοσμική στασιμότητα» (secular stagnation) και παρουσιάζεται με χαμηλούς ρυθμούς μεγέθυνσης και χαμηλά επίπεδα παραγωγικότητας.

 Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελούν οι δύο χαμένες δεκαετίες της Ιαπωνίας, και η κατάσταση στασιμότητας που έχει βρεθεί η ιαπωνική οικονομία από τα τέλη του 1990 και πλέον. Πολλοί εικάζουν ότι ήδη βρισκόμαστε σ’ αυτή την κατάσταση και οι πιθανοί τρόποι να την αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά είναι μέσω επεκτατικών δημοσιονομικών πολιτικών και δομικών θεσμικών μεταρρυθμίσεων.

 Ο κάθε αναλυτής προβλέπει το μέλλον με διαφορετικούς τρόπους, αλλά όλοι πρέπει να θυμόμαστε όπως λέει και ο Robert Skidelsky «η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται αλλά κάνει ρίμα». Πιστεύω ότι ο καλύτερος οδηγός που έχουμε για τη συγκεκριμένη κρίση είναι η Μεγάλη Ύφεση του 2008 και η κατάσταση αναπτυξιακής στασιμότητας, στην οποία επήλθαν οι περισσότερες αναπτυγμένες οικονομίες μετά το 2010 νομίζω μας δείχνει την πιθανή μακροπρόθεσμη πορεία που θα ακολουθήσει η διεθνής οικονομία. Είναι ανάγκη της εποχής μας τόσο η άσκηση αποτελεσματικών δημοσιονομικών πολιτικών όσο και η εφαρμογή σημαντικών αλλαγών στη θεσμική διάρθρωση των χωρών. Κάθε κρίση αποτελεί μια ευκαιρία, και νομίζω ότι η περίπτωση του Covid-19 δε θα μπορούσε να αποτελεί σαφέστερο παράδειγμα.      

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Next Post

Κλειδί για θετικές εξελίξεις το Κείμενο Συμπερασμάτων της Έκτακτης Συνόδου Κορυφής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου

Παρασκευή 02/10/2020 & ώρα 00.45 οι Ευρωπαίοι Ηγέτες στην έκτακτη Σύνοδο Κορυφής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου μετά από πολύωρες διαπραγματεύσεις (δύο διακοπές για διαβουλεύσεις – 4 προσχέδια συμπερασμάτων – εξαμερή διάσκεψη των ενδιαφερομένων μερών) επί του κειμένου των Συμπερασμάτων καταλήγουν σε συμφωνία. Το Κείμενο των Συμπερασμάτων της Έκτακτης Συνόδου Κορυφής έχει […]

Μπορεί να σας ενδιαφέρουν

Κάνε εγγραφή